در دنیای مدرن بسیاری از فناوریهایی که زندگی ما را آسانتر کرده است، به مواد خامی وابسته هستند که کمتر کسی دربارهشان شنیده است. فلزات کمیاب زمینی از جمله این مواد حیاتی است که در ساخت گوشیهای هوشمند، موترهای برقی، توربینهای بادی، تجهیزات پزشکی و حتی سیستمهای هدایت موشک کاربرد دارد. با افزایش تقاضا برای فناوریهای پیشرفته و انرژیهای تجدیدپذیر، این فلزات بیش از گذشته اهمیت فوقالعاده پیدا کرده است، اما مشکل اینجاست که تولید و فرآوری آنها در اختیار تعداد کمی از کشورها قرار دارد. چین بزرگترین و مهمترین بازیگر این میدان تکنولوژیکی محسوب میشود.
این مسئله باعث شده است که آمریکا و کشورهای غربی برای کاهش وابستگی خود به چین، به دنبال منابع جدیدی بگردند و راه خودکفایی را در پیش بگیرند. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، به این موضوع توجه ویژهای مبذول داشته و در تلاش است تا منابع غنی این فلزات را تحت کنترل خود درآورد.
دولت ترامپ در تلاش برای تسلط بر بازار جهانی با بهدستآوردن این مواد حیاتی، تنها طی چند ماه گذشته گامهایی جنجالی برداشته است؛ از ازسرگیری مذاکرات خرید گرینلند –که دومین ذخایر بزرگ عناصر خاکی کمیاب جهان را در اختیار دارد– و اعزام معاون رئیسجمهور جی.دی. ونس به این جزیره، تا پیگیری توافقات بر سر منابع در برابر تأمین امنیت با اوکراین و کنگو.
ماه گذشته نیز ترامپ فرمان اجرایی جدیدی صادر کرد که تسریع پروژههای استخراج را ممکن میسازد و حتی از قانون تولید دفاعی برای تأمین مالی استخراج بهره میگیرد؛ فرمانی که شامل ۵۰ ماده معدنی-حیاتی از جمله لیتیوم، نیکل و کبالت است و شورای جدیدی تحت عنوان «شورای تسلط بر انرژی ملی» برای پیشبرد آن تشکیل شده است.
این اقدامات در حالی انجام میشود که چین حدود ۷۰٪ از پالایش نیکل، ۵۹٪ از لیتیوم و ۷۳٪ از کبالت جهان را در اختیار دارد، اما سهم آمریکا از تولید جهانی لیتیوم از ۳۳٪ در سال ۱۹۹۵ به تنها ۱٪ در سال ۲۰۲۱ کاهش یافته است.
با وجود فشار سیاسی ترامپ، منتقدان هشدار میدهند که این سیاستها میتوانند به افزایش تنشهای تجاری، فرار سرمایهگذاران و تناقض در سیاستگذاری بین حذف یارانههای انرژی سبز و تشویق به استخراج بیشتر منجر شود. همچنین تحلیلگران تردید دارند که آمریکا با وجود کمبود تخصص فنی و ضعف در زنجیرهٔ تأمین جهانی بتواند به این زودی جایگاه چین را به چالش بکشد.
کارشناسان آمریکایی معتقدند که رئیسجمهور این کشور برای کاهش وابستگی آمریکا به چین در زمینهٔ مواد معدنی-حیاتی به دنبال سرمایهگذاری در کشورهای معدنی مانند کانادا، اوکراین و حتی بخشهایی از قطب شمال مانند گرینلند است. مناطقی که ترامپ به دنبال تصاحب آنهاست، مواد معدنی مهمی را در دل خود پنهان دارد که برای آیندهٔ آمریکا حائز اهمیت است.
این مواد شامل عناصری چون لیتیوم و عناصر کمیاب خاکی هستند که نقش کلیدی در فناوریهای پیشرفته مانند باتریهای خودروهای برقی، صنایع دفاعی و تولید تراشههای رایانهای ایفا میکنند.
از این مواد در ساخت تسلیحاتی مانند جنگندههای اف-۳۵ نیز استفاده میشود.
به گزارش نشریهٔ فارنپالیسی، دولت ترامپ در تلاش است تا سلطهٔ چین را در این عرصه به چالش بکشد. بااینحال، کارشناسان معتقدند که این اقدامات هنوز پراکنده، ناکافی و گاه پرریسک است و نتیجهای معلوم و روشن از آن در افق آینده دیده نمیشود.
چشم طمع آمریکا به دنبال ذخایر اوکراین
براساس مقاله نشریهٔ فارن پالیسی، اوکراین یکی دیگر از مناطقی است که نقشی کلیدی در تأمین مواد معدنی آمریکا ایفا میکند. دونالد ترامپ تنها مدتی کوتاه پس از بازگشت به کاخ سفید، با متوقفکردن کمکهای نظامی به اوکراین این کشور را برای یک قرارداد معدنی تحتفشار قرار داد.
این قرارداد در ابتدا با مقاومت مسئولان اوکراین مواجه شد، تاجاییکه رئیسجمهور این کشور اعلام کرد که کشورش «فروشی» نیست، اما مدتی بعد با افزایش این فشارها و ایجاد تغییراتی در قرارداد، کییف پای این قرارداد را امضا کرد.
ذخیرهسازی انبوه منابع، بحران جدید جهانی
پاتریک شرودر، کارشناس حوزهٔ انرژی معتقد است که ذخیرهسازی انبوه این منابع در کشورهای ثروتمند میتواند خود به بحران جدیدی در سطح جهانی منجر شود و شکاف شمال-جنوب را عمیقتر کند.
از سوی دیگر، کارشناسانی مانند جاشوا باسبی و امیلی جی. هولند اعلام کردهاند که ذخایر اوکراین بهتنهایی نمیتوانند زنجیره تأمین آمریکا را از وابستگی به چین رها کنند.به عقیدهٔ کارشناسان از جمله کریستینا لو، با وجود تلاشهای آمریکا برای کاهش سلطهٔ چین در این زمینه، پکن همچنان برتری خود را حفظ کرده و برگهای برندهای در دست دارد.
فارنپالیسی نوشته که این «وسواس ترامپ» به موضوع مواد معدنی-حیاتی، بخشی از نبرد بزرگتر ژئوپلیتیکی میان ایالات متحده و چین است؛ نبردی که آیندهٔ فناوری، اقتصاد و توازن قدرت جهانی را رقم خواهد زد.